Na 78 stopniu szerokości północnej, tam gdzie zima trwa niemal bez końca, leży Longyearbyen – drugie najdalej wysunięte na północ miasteczko świata. Mieszka w nim od 2400 do 2800 osób. I choć ludzie się tu rodzą, pracują i żyją na co dzień, to jednego robić nie mogą: nie da się tu nikogo pochować. Ostatni pogrzeb odbył się w 1950 roku. Od tamtej pory minęło 75 lat.
Wieczna zmarzlina, która nie oddaje tego, co dostanie
Winna jest ziemia. A właściwie to, co dzieje się pod jej powierzchnią. Wieczna zmarzlina na Svalbardzie nie pozwala ciałom się rozłożyć. Grunt działa jak gigantyczna zamrażarka – zwłoki złożone w takim miejscu nie ulegają naturalnemu rozpadowi, tylko trwają, zakonserwowane przez mróz.
Brzmi jak ciekawostka rodem z filmu grozy, ale problem jest jak najbardziej realny i naukowy. Kiedy w 1918 roku po świecie przetoczyła się grypa hiszpanka, jej ofiary trafiły także na cmentarz w Longyearbyen. Dekady później badacze zaczęli się zastanawiać, czy w tych zachowanych ciałach nie przetrwały żywe szczepy wirusa. Mróz, który konserwuje tkanki, mógł równie dobrze zakonserwować patogen. To nie jest scenariusz, który ktokolwiek chciałby sprawdzać empirycznie.
Skąd wziął się mit o “nielegalnym umieraniu”
W internecie od lat krąży wersja, że w Longyearbyen umieranie jest po prostu zakazane prawem. To brzmi absurdalnie i właśnie dlatego chwytliwie. Prawda jest jednak bardziej przyziemna, choć nie mniej ciekawa.
Śmierć w Longyearbyen nie jest nielegalna. Nikt nikomu nie zabroni umrzeć. Rzecz w tym, że w miasteczku po prostu nie ma infrastruktury pogrzebowej, a same pochówki wstrzymano właśnie ze względu na wieczną zmarzlinę. Zmarłych transportuje się więc na kontynentalną część Norwegii, gdzie odbywa się właściwy pogrzeb. Za zgodą władz na miejscu można złożyć jedynie prochy – urny to co innego niż ciała, których grunt nie chce przyjąć.
Idzie to nawet dalej. Osoby nieuleczalnie chore z reguły muszą przenieść się na stały ląd. Nie dlatego, że ktoś je wygania, ale dlatego że miejscowa opieka nie jest przystosowana do tego, by towarzyszyć komuś w ostatnich chwilach życia. To trudna, ludzka strona życia na krańcu świata – jeśli twoje życie dobiega końca, prawdopodobnie skończy się gdzie indziej.
Miasteczko, w którym reguły są inne
Zakaz pochówków to niejedyna rzecz, która odróżnia Longyearbyen od reszty świata. To jedno z niewielu miejsc na Ziemi, gdzie skuterów śnieżnych jest więcej niż mieszkańców. Wyobrażenie o tym mówi więcej niż niejedna statystyka: w warunkach, gdzie zima rządzi kalendarzem, to nie samochód, lecz skuter jest podstawowym środkiem transportu.
Kiedy zestawi się te fakty ze sobą, wyłania się obraz miejsca, które funkcjonuje według własnej logiki. Grunt nie przyjmuje zmarłych, więc chowa się ich setki kilometrów dalej. Pojazdów śnieżnych jest więcej niż ludzi. Chorzy, którym pozostało niewiele czasu, ruszają na kontynent. To nie kaprysy lokalnych władz, tylko konsekwencje geografii i klimatu, do których człowiek musiał się dostosować.
Konserwacja, której nikt nie chciał
Najbardziej fascynujące w tej historii jest to, że natura zrobiła tu coś, czego ludzie zwykle unikają za wszelką cenę. Zamiast rozkładu – trwanie. Zamiast zapomnienia – zachowanie. Ciała leżące pod svalbardzką zmarzliną są w pewnym sensie kapsułami czasu, tyle że kapsułami, których otwierać nie wolno, bo mogą kryć w sobie coś, z czym współczesna medycyna wolałaby się nie spotkać.
Longyearbyen pokazuje, jak bardzo warunki naturalne potrafią przedefiniować rzeczy, które gdzie indziej wydają się oczywiste. Pogrzeb, cmentarz, ostatnie pożegnanie – w większości miejsc na świecie to sprawa lokalna, bliska, dziejąca się tuż obok. Tutaj śmierć trzeba było zorganizować inaczej, przenieść ją poza granice archipelagu, oddać kontynentowi.
Mit o zakazie umierania jest zabawny, ale gubi sedno. Prawdziwa historia nie mówi o absurdalnym prawie, tylko o miejscu, w którym mróz okazał się silniejszy od ludzkich zwyczajów. Może właśnie dlatego warto o niej pamiętać: to przypomnienie, że są na Ziemi zakątki, gdzie człowiek nie dyktuje warunków, tylko się do nich dopasowuje. A skoro tak, to co jeszcze zmarzlina pod Longyearbyen zdążyła zakonserwować, o czym jeszcze nie wiemy?
