Jak wynika z danych brytyjskiego NHS, tylko 56% 54-latków bierze udział w programie badań przesiewowych raka jelita grubego, choć dzięki niemu każdego tygodnia wykrywa się około 100 nowotworów. Dla porównania, wśród osób w wieku 70-74 lata odsetek ten sięga 73,5%.
Dlaczego tak mało 50-latków decyduje się na badanie?
Program badań przesiewowych w kierunku raka jelita grubego w Wielkiej Brytanii obejmuje osoby w wieku 50-74 lata. Co dwa lata otrzymują one bezpłatny zestaw do domowego testu FIT (faecal immunochemical test). Mimo to zgłaszalność wśród młodszych uczestników pozostaje niska. W roku 2024/2025 wyniosła zaledwie 56,2% w grupie 54-latków, podczas gdy wśród 70-74-latków sięgnęła 73,5%. Ogólna zgłaszalność spadła z 67,6% do 65,2%, ale w grupie 60-74 lata wzrosła do 72,9%, co jest najwyższym wynikiem od 2014 roku.
Źródło NHS podaje dane o zgłaszalności i zwraca uwagę, że młodsze grupy wiekowe rzadziej korzystają z możliwości wczesnego wykrycia raka. Przyczyny mogą być różne: brak objawów, obawa przed badaniem, zwykłe odkładanie na później. Profesor Peter Johnson, krajowy dyrektor kliniczny NHS ds. raka, komentuje: „Ludzie mają niezwykle zajęte życie, ale martwimy się niską liczbą osób w wieku 50 lat, które odsyłają swoje zestawy do badań przesiewowych”. Tymczasem właśnie w tej grupie wiekowej nowotwór często rozwija się bez żadnych sygnałów ostrzegawczych.
Jak działa domowy test FIT i dlaczego jest skuteczny?
Test FIT to proste badanie polegające na pobraniu małej próbki kału za pomocą plastikowego patyczka i umieszczeniu jej w probówce z płynem. Próbkę wysyła się pocztą do laboratorium, gdzie sprawdza się obecność krwi utajonej - może to być wczesny objaw raka jelita grubego lub polipów, które z czasem mogą przekształcić się w nowotwór. Nie każde wykrycie krwi oznacza raka, ale każdy dodatni wynik wymaga dalszej diagnostyki, najczęściej kolonoskopii.
W roku 2024/2025 w programie wzięło udział blisko 5,2 miliona osób, czyli prawie pół miliona więcej niż rok wcześniej. Dzięki temu program badań przesiewowych NHS wykrywa średnio 100 nowotworów tygodniowo. Wczesne wykrycie raka daje ogromną szansę na skuteczne leczenie i często pozwala uniknąć agresywnej terapii, takiej jak chemioterapia czy radioterapia.
NHS wysyła rocznie około 8,7 miliona domowych zestawów. Uczestnictwo jest bezpłatne i nie wymaga wizyty u lekarza - test wykonuje się w domu, w zaciszu łazienki. Całość zajmuje dosłownie kilka minut. Jak mówi Genevieve Edwards, dyrektor naczelna Bowel Cancer UK: „Każdy wypełniony zestaw to szansa na wykrycie raka jelita grubego we wczesnym stadium lub nawet całkowite jego zapobieżenie”.
Historia Joanne - bez objawów, a jednak nowotwór
Jednym z przykładów, które NHS przywołuje w komunikacie, jest historia 54-letniej Joanne. Otrzymała ona zestaw do testu FIT po obniżeniu wieku kwalifikującego do programu. Nie miała żadnych objawów - czuła się dobrze, nic jej nie niepokoiło. Zestaw odłożyła na półkę i przeleżał w łazience przez kilka tygodni. W końcu jednak zdecydowała się go wykonać.
Wynik okazał się nieprawidłowy, co skierowało ją na dalszą diagnostykę. Badania wykazały raka jelita grubego. Na szczęście był on na wczesnym etapie. W lipcu 2024 roku przeszła operację, po której nie była potrzebna ani chemioterapia, ani radioterapia. Dziś Joanne apeluje do innych, aby nie odkładali badania. „Nie miałam żadnych objawów, gdy otrzymałam test. Ani jednego. Byłam więc naprawdę zszokowana, gdy wyniki wróciły. Cieszę się, że zrobiłam kit. Nie wiem, co by się stało, gdybym tego nie zrobiła. Nie chce mi się o tym myśleć” - wspomina.
Jej słowa są przestrogą: rak jelita grubego potrafi rozwijać się podstępnie, nie dając żadnych sygnałów. Właśnie dlatego badania przesiewowe są tak ważne - pozwalają wykryć chorobę, zanim pojawią się pierwsze objawy, gdy leczenie jest najskuteczniejsze.
Co zrobić, jeśli masz 50 lat i jeszcze nie wykonałeś testu?
Program badań przesiewowych w kierunku raka jelita grubego funkcjonuje w wielu krajach, również w Polsce. W Wielkiej Brytanii NHS wysyła test FIT automatycznie do każdej osoby w wieku 50-74 lata co dwa lata. Jeśli jeszcze nie otrzymałeś takiego zestawu lub odłożyłeś go na później, warto jak najszybciej go wykonać. Brytyjski urząd zdrowia publicznego podkreśla, że badanie jest przeznaczone dla osób bez objawów. Każdy, kto ma niepokojące sygnały (krew w stolcu, zmianę rytmu wypróżnień, niewyjaśnioną utratę masy ciała), powinien skontaktować się z lekarzem, a nie czekać na zaproszenie do badań przesiewowych.
Narodowy Plan Walki z Rakiem dla Anglii, opublikowany na początku 2026 roku, zakłada, że domowe testy FIT pomogą wcześniej zdiagnozować 17 000 nowotworów do 2035 roku i uratują prawie 6000 istnień. To pokazuje, jak ogromny potencjał ma profilaktyka, jeśli tylko zdecydujemy się z niej skorzystać. W Polsce podobne programy badań przesiewowych opierają się na kolonoskopii, ale także na testach kałowych. Warto zapytać lekarza rodzinnego o dostępne opcje.
Profilaktyka raka jelita grubego nie wymaga heroicznych wysiłków. Domowy test FIT jest prosty, bezpłatny i zajmuje kilka minut. Może jednak zadecydować o tym, czy nowotwór zostanie wykryty na wczesnym, uleczalnym etapie. Jeśli masz 50 lat lub więcej i jeszcze nie wykonałeś badania przesiewowego - nawet bez żadnych objawów - porozmawiaj z lekarzem rodzinnym i sprawdź, jakie opcje są dostępne. To jedna z najprostszych decyzji, jakie możesz podjąć dla swojego zdrowia.
Źródła:
- Najtańsze leczenie to skuteczna profilaktyka. Poseł Witold Tumanowicz (Świat Lekarza)
- WHO urges scale up of newborn screening to improve early detection and care of birth defects (World Health Organization)
- U Dawida Kwiatkowskiego guza wykryto podczas rutynowego badania. „Najstraszniejszy dzień w moim życiu” (Hello Zdrowie)
- Kolejny Bieg po Nowe Życie w Wiśle tuż-tuż. Już od 15 lat dla donacji i transplantacji! (Hello Zdrowie)
- NHS urges people in their 50s to return bowel screening kits as 100 cancers found a week (NHS England)
