Prezydent Karol Nawrocki zawetował ustawę o statusie osoby najbliższej, co oznacza, że pary żyjące bez ślubu nadal nie mają wielu praw, które małżonkowie otrzymują automatycznie. W przypadku śmierci lub choroby partnera, brak odpowiednich dokumentów może oznaczać nie tylko utratę dostępu do majątku, ale także do informacji medycznej czy możliwości zorganizowania pogrzebu. Poniżej przedstawiamy konkretne kroki, które pomogą zabezpieczyć finanse i prawa obu stron w związku nieformalnym.
1. Testament - najważniejszy dokument dla konkubentów
W polskim prawie konkubenci nie mają żadnego prawa do dziedziczenia, nawet jeśli przeżyli razem kilkadziesiąt lat. Jak podaje źródło, jeśli testamentu nie ma, majątek zmarłego trafi do osób wskazanych w Kodeksie cywilnym - dzieci, rodziców lub dalszej rodziny. W testamencie można powołać partnera do całości spadku lub przekazać mu konkretne składniki majątku, np. mieszkanie, samochód czy oszczędności.
Warto rozważyć testament notarialny, który jest praktycznie niepodważalny, a na pewno trudniejszy do podważenia niż testament własnoręczny. Trzeba jednak pamiętać, że testament nie wyłącza prawa do zachowku przysługującego uprawnionym członkom rodziny. Oznacza to, że nawet jeśli zapiszesz partnerowi cały majątek, twoje dzieci lub rodzice mogą domagać się swojej części.
2. Dylemat: podatek od spadku czy utrata dostępu do majątku
Sytuacja komplikuje się szczególnie wtedy, gdy para żyjąca bez ślubu ma wspólne dzieci. Wtedy pojawia się trudny dylemat: zapisać majątek partnerowi i liczyć się z koniecznością zapłaty, czasem bardzo wysokiego, podatku od spadku albo przekazać go dzieciom i ryzykować utratę swobody w zarządzaniu tym majątkiem.
W przypadku zapisania wszystkiego partnerowi należy pamiętać, że nie korzysta on ze zwolnienia z podatku od spadków przysługującego najbliższej rodzinie. Zaliczany jest do III grupy podatkowej, a wysokość podatku zależy od wartości odziedziczonego majątku. Przy większych spadkach, takich jak mieszkanie czy dom warte kilkaset tysięcy złotych, podatek może sięgnąć najwyższej stawki wynoszącej 20 proc. od odpowiedniej części podstawy opodatkowania (stawka 20 proc. obowiązuje, gdy nadwyżka wartości spadku ponad kwotę wolną przekracza 23 665 zł).
Z kolei, jeśli majątek odziedziczą małoletnie dzieci, rodzic, który pozostaje przy życiu, nie może dowolnie nim dysponować. Przy ważniejszych decyzjach - np. przy większych wydatkach, sprzedaży mieszkania - konieczna jest zgoda sądu opiekuńczego. Oznacza to, że rodzic, który został z dziećmi po śmierci partnera, formalnie nie posiada swobody w dysponowaniu majątkiem, który odziedziczyły dzieci, i de facto zamraża dostęp do odziedziczonych środków.
Dlatego pary żyjące w konkubinacie i wychowujące dzieci powinny dokładnie przeanalizować, który wariant lepiej zabezpieczy rodzinę: przekazanie całego majątku partnerowi, przekazanie całego majątku dzieciom, zastosowanie rozwiązań mieszanych, np. testamentu z zapisami dotyczącymi konkretnych składników majątku.
3. Zapis windykacyjny - sposób na konkretny składnik majątku
Jeżeli partnerzy chcą, aby po śmierci określony składnik majątku trafił do konkretnej osoby, mogą skorzystać z tzw. zapisu windykacyjnego. Jest to rozwiązanie, które pozwala wskazać w testamencie konkretną rzecz lub prawo, np. mieszkanie, samochód, działkę czy środki zgromadzone na rachunku inwestycyjnym. Przechodzi na wskazaną osobę automatycznie z chwilą śmierci spadkodawcy - bez konieczności późniejszego podziału spadku w tym zakresie.
Zapis windykacyjny można ustanowić wyłącznie w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego. Nie zastępuje on całego testamentu - pozostała część majątku nadal podlega dziedziczeniu według zasad wskazanych w testamencie lub przepisach prawa spadkowego. Dla par żyjących w konkubinacie może być szczególnie przydatny, gdy np. jedna osoba chce zagwarantować partnerowi prawo do konkretnego mieszkania, ale jednocześnie uregulować dziedziczenie pozostałego majątku w inny sposób.
4. Pełnomocnictwo notarialne i upoważnienie medyczne
Kolejnym dokumentem, który jest niezwykle przydatny, jest pełnomocnictwo notarialne. Pozwala partnerowi załatwiać sprawy urzędowe, podpisywać dokumenty, reprezentować nas przed sądem, urzędem czy notariuszem, a w odpowiednim zakresie również sprzedać nieruchomość lub odebrać ważne dokumenty. Zakres pełnomocnictwa można dostosować do własnych potrzeb - od prostych czynności po bardzo szerokie umocowanie. W przypadku niektórych spraw, zwłaszcza dotyczących nieruchomości, konieczna będzie forma aktu notarialnego.
Wiele osób zakłada, że partner automatycznie otrzyma informacje o stanie zdrowia ukochanej osoby. Tak nie jest. Dlatego warto złożyć pisemne upoważnienie do udzielania partnerowi informacji o stanie zdrowia. Dokument można podpisać podczas wizyty w szpitalu lub przychodni, ale najlepiej przygotować go wcześniej i przechowywać wraz z pozostałymi ważnymi dokumentami. Taki dokument można stworzyć również u notariusza. Trzeba jednak pamiętać, że dzięki upoważnieniu do informacji medycznej partner nie otrzymuje przez to automatycznie prawa do podejmowania wszystkich decyzji medycznych za drugą osobę.
Należy tu podkreślić, że małżonek również nie ma w Polsce automatycznego prawa do dowolnego decydowania o leczeniu współmałżonka. Choć polskie prawo nie przewiduje odpowiednika tzw. living will znanego z niektórych państw, warto pozostawić pisemne oświadczenie określające swoją wolę dotyczącą leczenia w sytuacjach, gdy pacjent nie będzie mógł sam podejmować decyzji. Dobrą praktyką jest sporządzenie dokumentu z notarialnym poświadczeniem podpisu i poinformowanie bliskich, gdzie jest przechowywany. Nie daje on gwarancji realizacji wszystkich wskazanych życzeń, ale może stanowić ważną wskazówkę dla lekarzy i rodziny.
5. Decyzja dotycząca pochówku i polisa na życie
Spory o pochówek po śmierci bliskiej osoby nie należą do rzadkości, szczególnie gdy partner pozostawał w konflikcie z rodziną zmarłego. Warto sporządzić pisemne oświadczenie, w którym wskażemy swoje preferencje dotyczące miejsca pochówku, kremacji lub tradycyjnego pogrzebu oraz osoby, której powierzamy organizację ceremonii. Trzeba jednak pamiętać, że taki dokument nie daje partnerowi automatycznego pierwszeństwa wynikającego z przepisów, nawet jeśli kwestię tę zapisało się w pełnomocnictwie notarialnym. Może jednak znacząco ułatwić uszanowanie woli zmarłego i ograniczyć ryzyko konfliktu. W przypadku małżeństwa sytuacja jest inna, bo małżonek jest wprost wymieniony w przepisach jako osoba uprawniona do organizowania pochówku.
Partner może otrzymać pełnomocnictwo do korzystania z naszego rachunku bankowego. Pozwoli mu to wykonywać przelewy, wypłacać pieniądze czy załatwiać sprawy związane z kontem. Trzeba jednak pamiętać, że pełnomocnictwo wygasa z chwilą śmierci właściciela rachunku. Nie zastępuje więc testamentu ani nie daje prawa do pieniędzy po śmierci partnera. Jednym z najprostszych sposobów zabezpieczenia finansowego partnera jest wskazanie go jako osoby uposażonej w polisie na życie. Dzięki temu, w razie śmierci ubezpieczonego, to partner otrzyma wypłatę świadczenia, niezależnie od tego, co stanie się z resztą majątku.
Podsumowując, pary żyjące bez ślubu muszą samodzielnie zadbać o swoje prawa. Warto skonsultować się z notariuszem i doradcą podatkowym, aby przeanalizować swoją sytuację i wybrać optymalne rozwiązania. Im wcześniej te dokumenty zostaną przygotowane, tym większa szansa na uniknięcie kosztownych i stresujących sporów w przyszłości.
Źródła:
